Na današnji dan, 23. oktobra 1992. godine, Hrvatsko vijeće obrane (HVO), uz pomoć Hrvatske vojske (HV), izvelo je napad na grad Prozor. Napad je započeo oko 15 sati, uz upotrebu tenkova, artiljerije, snajperskog naoružanja i oklopnih transportera. Na grad je ispaljeno više od 1.500 projektila različitog kalibra, a posebno su gađani dijelovi Prozora u kojima je većinski živjelo bošnjačko stanovništvo.
Danas, 23. oktobra 2026. godine, navršavaju se 34 godine od napada koji je označio početak jednog od najtežih perioda u novijoj historiji Prozora i stradanja bošnjačkog stanovništva.
O događajima od 23. i 24. oktobra 1992. godine postoje brojna svjedočenja i dokumenti, a posebno značajne činjenice utvrđene su u presudi Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) u predmetu „Prlić i drugi“.
Šta je prethodilo napadu na Prozor?
Tokom 1992. godine dolazilo je do sve većih političkih i vojnih napetosti između HVO-a i bošnjačkih predstavnika vlasti i vojnih struktura u Prozoru.
Prema nalazima Haškog tribunala, HVO je još početkom maja 1992. godine postavio kontrolne punktove na putu koji je povezivao Prozor s Hercegovinom i Hrvatskom. Napetosti su posebno porasle krajem ljeta, a situacija se dodatno pogoršavala tokom oktobra.
Dana 23. oktobra 1992. godine održan je sastanak hrvatskih i bošnjačkih predstavnika u Prozoru.
Na tom sastanku Ilija Petrović, predsjednik prozorskog HDZ-a, zatražio je od bošnjačkih predstavnika da prihvate političku i vojnu vlast Hrvatske zajednice Herceg-Bosne i HVO-a.
Prema sudski utvrđenim činjenicama, Petrović je naveo da bi prihvatanje takve vlasti dovelo do smirivanja napetosti i okončanja nasilja između Hrvata i Bošnjaka.
Međutim, tokom pauze sastanka, oko 15 sati, započeo je napad na grad.
23. oktobar 1992. godine – HVO uz pomoć Hrvatske vojske napada Prozor
Oko 15 sati 23. oktobra 1992. godine HVO je, uz pomoć Hrvatske vojske, napao Prozor.
Napad je izveden masovnom upotrebom teškog artiljerijskog naoružanja, tenkova, oklopnih transportera, snajperskog naoružanja i pješadijskih jedinica.
Prema presudi Haškog tribunala u predmetu „Prlić i drugi“, na grad je tokom napada palo više od 1.500 projektila različitog kalibra.
Posebno je značajno da su u sudskoj presudi precizno navedeni dijelovi grada koji su bili meta napada.
HVO je tokom napada ciljano gađao dijelove Prozora u kojima je većinski živjelo bošnjačko stanovništvo, posebno Podgrađe i Varoš, smještene u donjem dijelu grada.
Pored ovih naselja, gađani su i objekti od strateškog značaja:
- Komandna mjesta Teritorijalne odbrane i Armije Republike Bosne i Hercegovine;
- Zgrada Pošte;
- Vatrogasni dom;
- Dom kulture.
Snažno granatiranje izazvalo je velika razaranja gradskog područja, naročito stambenih i privrednih objekata u vlasništvu Bošnjaka.
Šta je Haški tribunal utvrdio o napadu?
U presudi u predmetu „Prlić i drugi“ Haški tribunal razmatrao je i različita obrazloženja koja su predstavnici HVO-a iznosili za napad na Prozor.
Pretresno vijeće Haškog tribunala, nakon razmatranja dokaza i različitih tvrdnji, zaključilo je da je HVO bio taj koji je 23. oktobra 1992. godine napao grad Prozor.
Sud je također utvrdio da je u napadu HVO imao pomoć Hrvatske vojske.
Ove činjenice posebno su važne jer jasno dokumentuju ko je izveo napad, kada je započeo i na koji način je grad napadnut.
Napad započet 23. oktobra nastavio se i narednog dana.
Ujutro 24. oktobra, nakon razmjene vatre između HVO-a i Armije RBiH, pripadnici Vojne policije HVO-a, zajedno s lokalnim snagama HVO-a, prodirali su u grad s ciljem razoružavanja pripadnika Armije RBiH.
Borbe su završene uvečer 24. oktobra 1992. godine, kada je HVO uspostavio kontrolu nad Prozorom.
Nakon zauzimanja grada uslijedili su uništavanje bošnjačkih stambenih i privrednih objekata, paljevine, pljačke i hapšenja.
Prilikom zauzimanja Prozora i neposredno nakon toga zapaljena je 75 bošnjačka kuća, 39 ugostiteljskih i 11 drugih privrednih objekata u vlasništvu Bošnjaka, dok je oduzeto 110 motornih vozila različitih vrsta i namjena.
U presudi Haškog tribunala navedeno je da su pripadnici HVO-a od jutra 24. oktobra do najmanje 30. oktobra 1992. godine uništili i zapalili približno 75 bošnjačkih stambenih objekata, pri čemu su pojedine kuće prethodno polijevali benzinom.
Nakon zauzimanja Prozora, u selu Paljike pripadnici HVO-a zapalili su jednu bošnjačku kuću i ubili dvije osobe, starijeg muškarca i ženu.
Hapšenja i odvođenja bošnjačkog stanovništva
Nakon napada i uspostavljanja kontrole nad gradom, bošnjačko stanovništvo suočilo se s hapšenjima i odvođenjima u zatočeničke objekte.
Stanovnici koji nisu uspjeli izbjeći prema Jablanici ili se skloniti u okolne šume odvođeni su u pripremljene zatočeničke objekte, dok su vojno sposobni muškarci upućivani u prve logore na području Hrvatske zajednice Herceg-Bosne.
Među tim objektima navode se skladište Teritorijalne odbrane u Prozoru, fabrika UNIS te školski objekti u Ripcima, Jaklićima i Šćitu.
Haški tribunal utvrdio je da su pripadnici HVO-a, nakon preuzimanja kontrole nad Prozorom, uhapsili veći broj Bošnjaka, pripadnika Armije RBiH, i zatočili ih u osnovnoj školi u Ripcima.
Uhapšeno je i približno 20 Bošnjaka iz sela Paljike, među kojima su bili pripadnici Teritorijalne odbrane i Armije RBiH. Oni su najprije bili zatočeni u podrumu jedne kuće, a zatim prebačeni u školu u Ripcima.
Događaji od 23. i 24. oktobra 1992. godine bili su početak perioda obilježenog progonom, zatočenjima, prisilnim raseljavanjem i teškim zločinima nad bošnjačkim stanovništvom Prozora i okolnih naselja.
---
Stradanja Bošnjaka Prozora tokom 1992. i 1993. godine
Napad na Prozor od 23. oktobra 1992. godine nije bio kraj stradanja bošnjačkog stanovništva.
Tokom narednih mjeseci i godina a posebno tokom 1993. godine, na području općine počinjeni su brojni zločini nad bošnjačkim civilima, uključujući ubistva, zatočenja, mučenja, seksualno nasilje, protjerivanja i uništavanje imovine.
Prema podacima iz ranije objavljenog teksta, hrvatske snage počinile su brojne masovne i pojedinačne zločine nad bošnjačkim civilnim stanovništvom, posebno u naseljima Blace, Klek, Parcani, Paroš, Tolovac, Duge, Škrobućani, Tošćanica, Orašac, Lapsunj, Heljdovi, Here, Šćipe, Krančići, Donja Vast i drugim mjestima.
Logori, mučenja i protjerivanja
Tokom 1993. godine HVO je izvršio gotovo potpuno protjerivanje bošnjačkog stanovništva s teritorije koju je držao pod kontrolom.
Oko 1.000 vojno sposobnih Bošnjaka deportovano je u logore na području Prozora i zapadne Hercegovine.
Dana 28. augusta 1993. godine HVO je uhapsio preostalo bošnjačko civilno stanovništvo, ukrcao ga u kamione i protjerao preko sela Kućani.
U dijelu Prozora poznatom kao Podgrađe ostavljeno je 128 osoba bošnjačke nacionalnosti, uglavnom članova porodica majstora potrebnih za održavanje ratne tehnike HVO-a. Ove osobe bile su prisiljene živjeti u izuzetno teškim uslovima, u svojevrsnom getu.
Posebno teškim oblicima torture bili su izloženi zatočenici u Vatrogasnom domu u Prozoru i Srednjoškolskom centru.
Logoraši su premlaćivani, ponižavani i mučeni, a pojedini su usljed zlostavljanja izgubili živote.
Postoje i brojna svjedočenja o strijeljanju bošnjačkih civila na lokalitetu Duška Kosa, koji se danas koristi kao deponija.
Zabilježeni su slučajevi silovanja desetina žena i djevojaka, kao i teškog seksualnog zlostavljanja muškaraca, uključujući prisiljavanje na seksualni odnos sa životinjom.
Crni vrh – logoraši korišteni kao živi štit
Jedan od najtežih zločina nad bošnjačkim zatočenicima dogodio se 31. jula 1993. godine na Crnom vrhu, na području Makljena.
Pripadnici Vojne policije brigade HVO-a „Rama“ iz logora u Srednjoškolskom centru u Prozoru izveli su više od 50 logoraša i koristili ih kao živi štit prema položajima Armije RBiH.
Zatočenici su bili vezani i podijeljeni u dvije grupe.
Prema ranije objavljenom tekstu, jedna grupa od 26 logoraša uspjela je pobjeći na teritoriju pod kontrolom Armije RBiH, dok su pripadnici druge grupe ubijeni.
Dana 24. septembra 1998. godine u sekundarnoj masovnoj grobnici u selu Lapsunj pronađeni su i ekshumirani posmrtni ostaci 21 osobe.
Uništeni su brojni porodični domovi, privredni objekti i imovina koju su stanovnici ovih naselja stvarali generacijama.
Ne zaboravimo ko je 23. oktobra 1992. godine napao Prozor.
Da se nikada ne zaboravi i nikome ne ponovi!
Lug-Prozor.info
---
Izvori:
- Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju, predmet „Prlić i drugi“, presuda od 29. maja 2013. godine, tom II, poglavlje o općini Prozor.
- BIRN BiH / Detektor, baza sudski utvrđenih činjenica o ratnim zločinima, Prozor.
- Arhiva portala Lug-Prozor.info: „NE ZABORAVIMO: Šta se stvarno dogodilo u Prozoru tog 23.10.1992?“
